Om Prosjekt Friskere Geiter

Innhald

Innleiing

Eg som skriv dette, er geitebonde og har vore det i 27 år. Før det har eg blant anna ei utdanning og ei viss yrkesrøynsle med forskingsarbeid innanfor samfunnsfag. Eg har også i 4 år representert Norsk Bonde- og Småbrukarlag i fondsstyra for omsetnings- og avtalemidlar i landbruket og gjennom det fått eit visst innblikk i dagens landbrukstilknytte forsking.

Eg har sidan hausten 2007 vore med i ei støtte-gruppe for bonde Tollef Haug, som fekk para-tuberkulose i sin buskap. Mange av synsmåtane i det følgjande er utvikla i denne gruppa, utan at eg vil gi dei andre ansvar for det eg skriv.

Eg skriv dette notatet fordi eg opplever det slik at Prosjekt Friskere Geiter (PFG) er bygt på eit tynt fagleg grunnlag. Det er mi oppfatning at dersom kursen for prosjektet ikkje blir endra, vil det snart bryte saman. I så fall vil det i framtida bli vanskeleg å få til offentleg finansiert helsearbeid for geitehaldet, truleg også i alt landbruk som har band til dei ansvarlege for dette prosjektet, det vil seie Tine BA og Norsk Sau og Geit.

Eg skriv også fordi eg og me andre som har engasjert oss i dette, har vorte utsette for mykje ryktespreiing og fått knytt til oss mange synsmåtar me ikkje har.  Eg føler difor behov for å presentere synsmåtane meir i heilskap.

Eg hadde ønskt meg ein annan framgangsmåte framfor eit notat av dette slaget. Eg hadde ønskt meg saksdebattar med prosjektet, Tine BA og Norsk Sau og Geit. Men i støttegruppa har me sendt mange brev, og me har invitert til møte. Me får ikkje svar på breva, og prosjektleiarane vil ikkje møte oss. Altså er dører stengde, og me må ta i bruk andre metodar. Fordi det er slik, ser eg også gjerne at dette notatet blir spreidd til alle interesserte. Eg mottek gjerne reaksjonar attende. Telefonnummer, post- og epostadresse står sist i notatet.

Stutt om prosjektet

PFG starta som eit avgrensa prosjekt i 2001. Bakgrunnen var tiltak som likna, men i mindre omfang og mot ein eller to sjukdommar, i Sveits, Sverige og Nederland. Det uttrykte målet var å samle erfaringar i løpet av nokre år, gjennomføre ei evaluering og så ta stilling til eventuell vidareføring av arbeidet.

Prosjektet har som mål å utrydde tre geitesjukdommar, bakteriesjukdommane byllesjuke og paratuberkulose og virussjukdommen CAE. Metoden er sanering, det vil seie å slakte heile buskapen, fjerne kjelder til smitte i fjøs og jordveg og setje inn usmitta kje. Usmitta kje kan ein få ved snapping, det vil seie at bonden tek kjeet direkte etter kjeing, før det har kome i kontakt med fjøsmiljøet, og fraktar det til desinfisert fjøs, eller ved kjøp av kje frå sanert buskap.

Under vegs hevda prosjektet og oppdragsgivarane at erfaringane var så eintydig positive at det ikkje var behov for ytterlegare evaluering, og dei valde å gå rett på eit storprosjekt. Målet no er å sanere alle norske geitebuskapar. Stadig fleire signal tyder på at om ikkje bøndene blir med frivillig, vil dei enten bli tvinga eller må slutte med geiter.

Utvidinga av prosjektet er vedteke på topplanet i Tine BA og Norsk Sau og Geit. Det har ikkje vore til høyring blant geitebønder.

Prosjektet kostar årleg 11-12 millionar kroner, som blir løyvde over jordbruksavtalen. I sum vil dette utgjere ein tresifra millionsum til dess prosjektet eventuelt er sluttført. I tillegg kjem kostnadene og arbeidet til produksjonsrådgivarar og resten av Tine-apparatet. I tillegg kjem også meirarbeid og meirkostnader for bønder som er med i prosjektet.

Ei avleggs grunntenking

Dei av oss som har levd ei stund eller som har sett oss inn i etterkrigshistoria, kjenner til den vitskapsoptimismen som rådde i tiåra etter krigen, ikkje minst med omsyn på tenking rundt helse. Med vitskaplege og tekniske nyvinningar var menneska i ferd med å få kontroll over naturen, trudde dei. Med antibiotika skulle infeksjonar bli borte. Med DDT skulle malariamygg fjernast og mange sjukdommar på dyr og planter knekkjast. Med vaksineringsprogram skulle alvorlege sjukdommar som tuberkulose og poliomyelitt utryddast frå jorda. Menneska gjekk ei lys framtid i møte med kontroll over naturen, der me endåtil skulle kunne styre vêret, med mindre sjukdommar og smerter og lengre levealder.

Det gjekk ikkje som vitskapsoptimistane spådde. Bakteriar av ulike slag har vorte eller er i ferd med å bli immune mot mange typar antibiotika. Enkelte variantar av malariamygg er immune mot DDT, og DDT har i tillegg ei rekkje skadeverknader. Tuberkulose er på full fart inn att, og poliomyelitt er endemisk i minst ti land.

Grunntenkinga bak vitskapsoptimismen heldt ikkje. Dei trudde naturen var enkel og kontrollerbar. I staden er han kompleks og kreativ og på uføreseielege måtar i stand til å reagere mot menneskes forsøk på styring. Difor er det heller inga enkel patentoppskrift på korleis ein kan oppnå god helse og lange liv. Det handlar om dei små stega, om fokus på kvar enkelt sjukdom og kvart enkelt problem, om miljø og ein uendeleg kompleks røyndom.

Mitt inntrykk, som eg skal utdjupe gjennom dette notatet, er at PFG byggjer på vitskapsoptimismen frå femti- og sekstitalet og ikkje har teke inn over seg dagens økologiske innsikt i at naturen er kompleks og kreativ. Dette gjeld for det første grunntanken om at det er enkelt å isolere og utrydde geitesjukdommar.  Det gjeld for det andre ideen om at mange sjukdommar kan behandlast med same metode. Det gjeld for det tredje tanken om at sjukdomsbiletet er ferdig forstått.

Interesse for forsking og kunnskapsauke manglar

Vinteren 2007 fekk altså bonde Tollef Haug i Ål omfattande utbrot av paratuberkulose i geitebuskapen sin.  Haug hadde ført grundige notat frå alt arbeidet sitt. Der stod det også at ein del av geitene braut seg gjennom eit gjerde hausten 2004 og kom i kontakt med ein møkkahaug frå tidlegare buskap. Dette var forklaringa, sa prosjektet, den fagansvarlege presiserte det til 99,7 % sikkert. Utbrotet kom fordi Haug hadde forsømt seg.

Men av Haugs noteringar går det fram

a)     At han hausten 2004 hadde kjea i tre fråskilde flokkar. Først fire månader etter den refererte hendinga vart dei sette i lag. Berre den eine flokken var i kontakt med møkkahaugen, men sjukdomsutbrotet var like alvorleg i heile buskapen.

b)     Også 2005-årgangen var smitta. Ingen av desse hadde altså vore i kontakt med møkka.

c)     Haug selde i 2006 kje til andre geitebønder.  Desse har ikkje fått paratuberkolose.

Alt dette peikar i retning av at dyra ikkje vart smitta hausten 2004. Mest truleg kom smitten i løpet av sommarhalvåret 2005. Tesen om møkkahaugen som kjelde må vurderast som svært lite sannsynleg.

Det er på dette stadiet forskarane si nyfikne for alvor burde vere tent. Paratuberkulose er ein saktespreiande sjukdom, vanskeleg å påvise og vanskeleg å etterspore, og det er store hol i kunnskapane om sjukdommen. Her var me i ein situasjon med ei ukjend smittekjelde og med ein bonde med stort engasjement og omfattande noteringar om eigen drift, og difor sjansar til å tilføre forståinga nytt.

Haug informerte og argumenterte. Det same gjorde me andre som kjende situasjonen. Men dei brydde seg ikkje. Då den opphavlege påstanden til PFG viste seg å ikkje halde, var interessa borte. Ikkje ein gong det enkle arbeidet med prøvetaking av nabobuskapar fann stad før etter mykje press frå vår side og nesten tre år. Framleis er spørsmålet om korleis sjukdommen kom inn i Haugs buskap, like uavklara. Og husdyrhaldarar og viltforvaltninga i Hallingdal må leve med uvissa om korvidt paratuberkulose finst i nærmiljøet.

Me har etterlyst ei midtvegsevaluering av prosjektet. I eit prosjekt som vedkjem ei heil næring og kostar eit tresifra milliontal, bør det vere gode grunnar til ei uavhengig vurdering. Dei fleste forskarar ville setje stor pris på ein gjennomgang og eit høve til korrigering. Men i Bondebladet nyleg avviste prosjektleiaren kravet om evaluering med at styringsgruppa evaluerer prosjektet heile tida. Han ser tydelegvis ikkje verdien av innspel og vurderingar utanfrå.

Mange konkrete spørsmål står usvara. Det blir gjerne vist til Nederland, der dei rundt 1990 tok ut geiter med byllesjuke og ifølgje ein fagartikkel frå 1996 var i ferd med å utrydde sjukdommen. Men me manglar informasjon om korleis det har gått etterpå. Også i det norske saneringsprosjektet hevda dei i 2007-08 at dei var i ferd med å utrydde byllesjuke. Nyare testar viser at det var feil. I materialet frå prosjektet heiter det at svenske geitebønder starta sanering først på 1990-talet, men så tok løyvingane slutt. Kvifor skjedde det, fordi styresmaktene ikkje ville bruke meir pengar på geiter eller fordi resultata uteblei?

Eit viktig spørsmål i debatten gjeld amming. Sjå til dømes artikkelen ”Amming er viktig – også for kalver” på www.forskning/no. Forskar Ann Margaret Grøndahl ved NVH hevdar der at amming gir vesentleg betre helsetilstand og vekst for kalvar og like eins at det virkar positivt på mordyra. Ein skulle tru situasjonen er omtrent den same for geiter og kje. Retningslinene frå prosjektet er ifølgje Saneringsnytt 1-2009: ”Snappa kje skal ikke fôres med geiteråmelk. Senere generasjoner skal helst tas frå mora kort tid etter fødsel, og ikke fôres med geiteråmelk ut over kjeets råmelkbehov.”

Truleg er både byllesjuke og mastitt større problem i sanerte buskapar enn i buskapar flest. Ei mogeleg forklaring er at dei snappa kjea ikkje har fått bygt opp immunforsvaret på same viset som andre kje. Eg hevdar ikkje at det er slik, men at dette er ein hypotese som bør undersøkjast. Men innvendingar og andre synsmåtar blir ikkje vurderte i prosjektet, iallfall ikkje i samråd med bøndene.

Døma i det føregåande viser at PFG i svært liten grad er orientert mot forsking og samling av ny kunnskap. Når det då viser seg, både med paratuberkulose og byllesjuke, at innsikta i sjukdomsutvikling og sjukdomsforløp er liten, betyr det at om saneringa ikkje gir det venta resultatet i form av at sjukdommane blir utrydda, har arbeidet med sjukdomsbekjempinga heller ikkje kome vidare.  Me har ikkje fått ny forståing som kan hjelpe oss framover.

Resultata uteblir

” Helsetilstanden i sanerte besetninger er i hovedsak  svært god”, står det i årsrapporten frå PFG 2008. Det er liten tvil om at dei fleste bønder som sanerer, opplever det slik dei første åra. Men dei har på dette tidspunktet berre unggeiter. Heller ikkje me som ikkje har sanert, opplever mange helseproblem med unggeitene. Helseproblema rammar først og fremst eldre geiter.

Spørsmålet er altså korleis helsetilstanden blir i sanerte besetningar når geitene igjen får ei normal aldersfordeling.  Tine Rådgiving opererte i sin Fagleg rapport Geit 2008 med eigen rubrikk for bruk som har sanert meir enn 4 år sidan. Dette er altså bruk som er i ferd med å få ei normal aldersfordeling på geitene att. Gruppa utgjorde 32 bruk. Det ligg ikkje føre eigne tal for ikkje-sanerte buskapar, slik at me må jamføre med alle buskapar, 423 i materialet. Tabellen under er eit lite utdrag frå dette materialet.

Tabellen viser

a)     at sanerte buskapar hadde ein høgare årsleveranse enn gjennomsnittet. Det er ikkje uventa, for  ein større del av geitene er i sin ”beste alder”, kraftfôrprosenten er høgare, og rettesnora frå PFG er at 20 % av grovfôret skal liggje att på fôrbrettet og kastast.

b)     at kvoteoppfyllinga var lågare i sanerte buskapar enn i bruk i alt. Kvoteoppfylling kan brukast som ein indikator på problemforhold i drifta. Dei fleste bønder planlegg ut frå at mjølkekvoten skal fyllast, men sjukdom og andre problem kan hindre at det skjer. Den låge kvoteoppfyllinga i sanerte buskapar står i motstrid til det PFG hevdar i Sau og Geit 5-2008: ”Disse produsentene har ikke problemer med å fylle kvoten, smiler Lindheim.”

c)     at drektigheitsproblema var vesentleg større i sanerte buskapar enn i landet som heilskap. Prosenten her er rekna av tal utskifta geiter og ikkje samla tal geiter. I og med at utskiftingsprosenten var noko lågare i sanerte buskapar enn i bruk i alt, blir ikkje skilnaden fullt så stor som tala viser. Per 100 geiter vart 6,5 skifta ut pga drektigheitsproblem i sanerte bruk, mot 4 i bruk i alt. Når prosjektleiar hevda i Bondebladet i vinter at drektigheitsproblema er små i sanerte buskapar, er det altså feil.

d)     at ein noko høgare prosent av geitene i sanerte buskapar har jur- og mageproblem.

e)     at utskiftingsprosenten er noko lågare i sanerte buskapar. Den sannsynlege forklaringa er at dei enno ikkje har mange eldre geiter.

f)       at mjølkekvaliteten med tanke på protein (og laktose, feitt og tørrstoff) er lik i sanerte buskapar og landssnittet.

Figuren over viser dei viktigaste helseindikatorane frå Tines statistikkhefte. Den loddrette talkolonnen viser prosentar av tal årsgeiter i dei to buskaps-gruppene.

Konklusjonen er at det statistiske materialet  Tine presenterer, ikkje på noko vis kjem ut i favør av sanerte buskapar. Talmaterialet tyder tvert om på at helsetilstanden har vorte dårlegare. Men materialet er lite, så me bør avgrense oss til å konkludere med at dyrehelsa ikkje har betra seg.

På nytt må spørsmålet reisast: Kvifor blir ikkje dette diskutert av prosjektet? Er det ikkje slik at ein open og fordomsfri diskusjon om resultat og manglande resultat er det beste grunnlaget for å kome vidare? Eller er oppfatninga i staden at opplysningar av negativ art står i vegen for vidareføring av prosjektet og difor ikkje bør fram til bøndene (og heller ikkje til oppdragsgivarar og finansørar)?

Respekt for bonden?

Som nemnt hevda PFG at utbrotet av paratuberkulose hos bonde Tollef Haug i Ål kom av at han i saneringsåret ikkje hadde dekt til ein møkkahaug frå den gamle buskapen, og utbrotet vart forsterka av at han underfôra dyra sine. Dette vart uttrykt i mange samanhengar, eg vil nemne nokre av dei:

a)     Tidlegare prosjektleiar hevda overfor to yrkeskollegaer av Haug at han underfôra dyra sine og at dette var medverkande årsak til utbrotet av paratuberkuolse.

b)     Noverande prosjektleiar sa I Nationen 11.2.08 at han hadde ”fått rapportert at dyra ikkje var i godt hald i fjor vinter”.

c)     I vedtak i styringsgruppa for prosjektet heiter det at ”prosjekt Friskere geiter har erfart at denne besetningseier har et særskilt behov for oppfølging”.

d)     I Powerpoint-presentasjon Tine-rådgivarar brukte i tida etterpå, står det at utbrotet skuldast ”utilstrekkelig smittebeskyttelse av sanert flokk”, altså forsømming frå bondens side.

Som nemnt er påstanden om møkkahaugen som kjelde til utbrotet, etter alt å dømme feil. Når det gjeld underfôring, er det korrekt at prosjektleiar observerte magre dyr ved besøk i fjøset. Men ein veterinær bør vite det elementære at det finst ulike grunnar til at dyr er magre, liten mattilgang, høg produksjon eller sjukdommar. I dette tilfellet var forklaringa langt framskriden  paratuberkulose.  Det var altså ikkje slik at dyra ikkje fekk føde, men at dei ikkje var i stand til å ta opp føde.

I ettertid vart påstanden om underfôring på denne garden blankt avvist av lokale veterinærar. Det kan også nemnast at Haug har hatt ei yting på geitene på minst 30 % over gjennomsnittet, og alle med erfaring med geiter veit at det er uråd å oppnå ein slik produksjon med underfôring. Likevel er det slik at når eit rykte om vanskjøtsel av dyr først er sett ut, vil det lett hefte ved bonden og vere vanskeleg eller uråd å drive attende. Meir enn elles gjeld det når ryktespreiaren er fagperson med tittel og høg posisjon.

Det nemnde overfor er uthenging eller mobbing av ein yrkesutøvar i landbruket. Det skjedde i ein situasjon der utøvaren pga dyresjukdommen hadde hamna i økonomiske problem og uvisse om framtida. Haug har hatt styrke og innsikt til å stå imot, men ein svak person som hadde vorte utsett for slikt, ville lett bli pressa ut av næringa og kunne få psykiske problem.

Det er menneskeleg og oftast tilgiveleg å handle raskt og å feile. Men i dette tilfellet har Haug framleis ikkje fått eitt ord til orsaking for at han vart hengt ut på møte, i pressa og overfor kollegaer.

Veterinærar og anna dyrehelsepersonell skal følgje Lov om veterinærer og annet dyrehelsepersonell, der dei har ein hovudregel om teieplikt (§ 20). Dei to refererte tilfella var brot på teieplikta. Det same gjeld presentasjonen frå Tine-rådgivarar. Når leiande personar i helse- og rådgivings-systemet bryt teieplikta, smittar det lett nedover i systemet.

Ein annan bonde etterlyste på eit møte evaluering av prosjektet og fekk lovnad frå prosjektleiar om å få tilsendt ein rapport. Då han etter ein månad etterlyste dokumentet, fekk han svar frå prosjektleiar med blant anna følgjande formuleringar:

”Ser det for øvrig også som relevant at du ber om en evalueringsrapport av lidelsene dyra i din besetning gjennomgår ved at du lar dem stå kronisk  infisert med betydelig belastning av både CAE og byllesjuke.

Dette må også karakteriserast som mobbing. Det kan nemnast at vedkomande geitebonde har høg yting på geitene og truleg mindre helseproblem i buskapen enn dei fleste geitebønder.

Også i lesarinnlegg frå andre stader i landet finn me den oppfatninga at prosjektet møter enkeltbønder med arroganse og utan vilje til dialog, og ikkje minst med den grunnhaldninga at alle tilbakefall skuldast slurv og forsømmingar frå bonden. Like eins er det oppfatninga blant mange erfarne veterinærar på geit at prosjektet ikkje lyttar til dei. Ein veterinær, Birgit Nielsen i Nordreisa, seier i Bondebladet 180309 at ho har trekt seg frå prosjektet ”fordi hun mener prosjektledelsen utviser manglende vilje til å diskutere fag”. 

Generelt vil eg hevde at landets fremste ekspertise på geitehelse er å finne i fire miljø, i fagmiljøa knytt til veterinærforskinga, i rådgivingstenesta, blant veterinærar i geitedistrikt og blant erfarne geitebønder. Arbeidet med å betre geitehelsa er krevjande, og det å dra vekslar på dei erfaringane og kunnskapane dei to sistnemnde gruppene har, er avgjerande for å nå resultat.

Litt om kulturen i landbruksorga-nisasjonane,  spesielt i Tine

·        Då Bondebladet ville skrive om situasjonen hos Tollef Haug, vart dei kontakta av ein sentral person i Tine-systemet som bad dei la reportasjen liggje utrykt. Bladet fekk også krav frå dåverande prosjektleiar om at reportasjen burde stoppast.

·        På dei fleste møta for geitehaldarar har PFG vorte presentert, men sjeldan eller aldri med rom for diskusjon og andre synsmåtar. Når presentasjonen er over,  går møtet over til anna tema eller mat/avslutning.

·        Utvidinga av PFG frå eit mindre prosjekt for å samle erfaringar og til eit prosjekt som skal omfatte alle geitehaldarar, er vedteke av konsernstyret i Tine utan høyring og behandling blant geitehaldarane.

·        Støttegruppa til Tollef Haug har sendt mange brev og førespurnader om møte til Tine (og Norsk Sau og Geit NSG), men med minimal respons.

·        Haug deltok på landsmøtet i NSG i mars 2009, der både han og andre delegatar prøvde å få i gang ein debatt om PFG, men vart  møtte med tydelege signal frå organisasjonsleiinga om at temaet ikkje burde opp.

·        Hausten 2008 hadde prosjektet fleire kurs for veterinærar og rådgivarar, der eitt av temaa var formulert slik: ”Fokus på bevisstgjøring av rolleforståelse ved (risiko for) ny smitte. Hva for en rolle (hatt) vil en ta i prosjektarbeidet, forholdet  til oppdragsgiver (Friskere geiter), samarbeid med prosjektet under vanlige forhold eller når det oppstår problemer. Hvem tar en parti med? Tar en parti? Løsnings-orientering eller syndebukkorientering?” Det er vanskeleg å oppfatte dette på anna vis enn at målet med temaet er at veterinærar og rådgivarar skal vise lojalitet til prosjektet om konfliktsituasjonar oppstår. Det at prosjektet utgjer eit vesentleg tilleggsarbeid for veterinærar i geitedistrikt, fremjar sjølvsagt denne lojaliteten.

Ut frå det refererte overfor er det grunn til å hevde at Tine og NSG får sin informasjon einsidig frå PFG. Bøndene er brikker og ikkje aktørar i dette spelet.

I lang tid har informasjonen frå og om PFG vore at alt går på skinner. Når geitebønder erfarar at det ikkje er tilfelle, og også at informasjon blir prøvd halden attende som med den nemnde reportasjen i Bondebladet, mister dei tilliten både til prosjektet og til Tine som demokratisk organ. I ein slik situasjon er det ikkje til å unngå at dei stiller spørsmål også ved om annan informasjon frå Tine og dei andre aktørane i systemet er påliteleg og fullstendig, og ei tillitskrise oppstår.

Erfaringane med PFG viser at Tine og landbruks-apparatet elles har behov for ein gjennomgang av eigen bedriftskultur overfor bøndene. Dersom målsetjinga er at bøndene skal vere sjølvstendige aktørar og at bønders innsikt og synsmåtar skal påverke handlingar og avgjerder, må tilbakehalding og siling av informasjon og einsidig dosering ovanfrå erstattast med aktiv dialog og openheit.

Det trengst også tiltak for direkte kontakt mellom dei bøndene ei sak vedkjem, og organisasjons-leiingane. Slik det har fungert i tilknyting til PFG, har så å seie all informasjon vore mellom prosjektet og organisasjonsleiingane.

Like eins trengst organ for direkte kontakt mellom bønder. I den gruppa eg har vore med i, trudde me lenge me var åleine om å oppleve problem med PFG. For all informasjon me fekk frå prosjektet, frå Tine, frå Norsk Sau og Geit og gjennom landbruks-pressa tydde på at helsearbeidet i alle andre distrikt gjorde store framsteg. Etter kvart fekk me kontaktar andre stader og opplevde at vår situasjon var normal heller enn unntaket. Viss ikkje landbruksorganisasjonane sikrar openheit, fullstendig informasjon og dialog, vil eigne grupper av yrkesutøvarar etablere seg. Det gagnar neppe norsk landbruk.

Tvangstiltak?

PFG går ikkje på skinner. Når det gjeld CAE, har det vore få tilbakefall. Uvissa rundt paratuberkulose er framleis stor.  Ei rekkje sanerte buskapar har byllesjuke. I 67 av 89 buskapar er det ved nyleg prøvetaking påvist antistoff mot sjukdommen.[1]

Informasjonen frå PFG har endra seg det siste året. Dei viktigaste endringane er:

·        Medan ansvarsforholdet mellom prosjekt og saneringsbonde før var uavklara, blir det no presisert at all sjukdomsbekjemping og all utrangering av dyr som er sjuke eller testar  positivt til dømes mot byllesjuke, er bondens eineansvar.  Om noko går gale, kan altså ikkje bonden vise til veikskapar ved retningslinene, han har forplikta seg til å bere børa sjølv.

·        Medan prosjektet før formidla kje til sanerte buskapar, hadde lister på sine nettsider over godkjende buskapar for sal av kje og kravde at bønder etter sanering forplikta seg til å selje livkje til andre bønder som sanerte,  heiter det no at bonden sjølv er ansvarleg for eventuell livdyrhandel.

·        Medan livdyrhandel før skulle skje i stort omfang, heiter det no at handel med livdyr skal begrensast til eit minimum. Hovudmetoden er altså snapping i eige fjøs.

·        Den direkte kontakten mellom bonde og prosjektleiing er redusert, no skal bonden forhalde seg til rådgivar og veterinær, som skal forhalde seg til prosjektleiinga.

Bonden har altså fått eit langt tyngre eigenansvar, og prosjektet har sikra seg mot at dei skal kunne stillast til ansvar ved tilbakefall og problem. Noko av bakgrunnen er at prosjektet etter alt å dømme har formidla omfattande sal av kje med byllesjuke.

Eg har ikkje sett ferske tal for påmeldingar til prosjektet, slik at det gjenstår å sjå om bønder vil bli med på sanering med dei reviderte retnings-linene. Mykje talar for at dei fleste vil synast at risikoen og den økonomiske og arbeidsmessige belastninga er for stor og gevinsten for liten.

Dette synest også vere tenkinga bak prosjektet. Difor blir det antyda stadig oftare og tydelegare at geitebønder ikkje har noko val, for om nokre år vil sanering bli obligatorisk. Altså er det lurt av oss å sanere no, medan det er tilskot å få. Ventar me, må me rekne med å bere heile børa sjølve.  

Etter mitt skjøn vil det vere ugjerleg å få alle geitebønder til å sanere frivillig. Til det er resultata for usikre og  den økonomiske belastninga og arbeidsbøra for stor. Om tiltaket blir pressa gjennom, vil det føre til sterk nedgang i tal geitebønder. Truleg vil eit tresifra tal gardsbruk i utkant-Norge bli nedlagde eller gå over til andre produksjonar.

Har Tine BA og/eller Mattilsynet heimel for å tvinge gjennom sanering? I og med at det ikkje er påvist kvalitetsskilnader mellom mjølk frå buskapar som har sanert og buskapar som ikkje har sanert, vil tvangstiltak i form av prisskilnad på mjølk eller mottaksnekt stri mot norsk og internasjonal konkurranselovgiving. Like mykje vil det stri mot det historiske grunnprinsippet bak mjølkesamvirket om at alle produsentar skal behandlast likt (sjå til dømes Berge Furre: Mjølk, bønder og tingmenn, eller  Bergh, Espeli og Rønning: Melkens pris: perspektiver på meierisamvirkets historie).

Derimot kan det kanskje finnast fagleg grunnlag for ei oppgradering av CAE til B-sjukdom og at Mattilsynet stiller krav om at CAE-infiserte geiter blir fjerna. Men ein slik situasjon kan ikkje møtast med krav om at alle skal sanere i tråd med PFG. I staden trengst ein handlingsplan for å utrydde eller redusere denne sjukdommen. Det er ei langt enklare oppgåve enn dagens sanering, sjå seinare.

Konklusjonen på dette delkapitlet er at prosjektets framtid avheng av at saneringa gir positive resultat, slik at bønder blir overtydde om at sanering er fornuftig. Viss ikkje det skjer, er full sanering av den norske geitebestanden mest truleg ei ugjennomførleg oppgåve. Blir det pressa gjennom, vil det føre til stor nedgang i talet på geitebruk.

Ei omlegging av prosjektet

Det handlar altså om tre geitesjukdommar, byllesjuke, paratuberkulose og CAE, og i ei seriøs sjukdomsbehandling bør me sjå på dei kvar for seg.

Det er grunn til å tru at metoden sanering ikkje fungerer når det gjeld byllesjuke. Til det er testmetodane for usikre. Når byllane er innkapsla eller sjukdommen så utbreidd at geita ikkje lenger produserer antistoff i tilstrekkelege mengder, gir ikkje ELISA-testane utslag. Inntil me får meir kunnskapar og nye metodar, må geiter leve med sjukdommen.

Truleg er det heller ikkje av dei store problema i geitehaldet. I min buskap har me hatt nokre utbrot av byllesjuke kvart år. Geiter får byllar utan at dei blir synleg sjuke, det går hol på dei eller me punkterer dei, og det er over. Vår mest erfarne geiteveterinær seier han har behandla ein stad mellom 5 og 10 geiter for byllesjuke i si tid. Geitebønder andre stader i landet gir uttrykk for omtrent same erfaringa.

Når det gjeld paratuberkulose, som finst hos geit i seks sørnorske fylke, er smittevegane vanskelege å finne og sjukdommen vanskeleg å bekjempe. Uvissa er ekstra stor fordi paratuberkolose kan finnast hos alle drøvtyggjarar og spreie seg frå dyreslag til dyreslag, og geiter på beite er vidfarande dyr. Eg saksar litt frå Moredun Research Institute i Edinburgh, som har forska på sjukdomsspreiing mellom sau og hjort i Skottland, innlegg på den 4. internasjonale kongressen for saueveterinærar (mi omsetjing):

Eksistensen av villdyrbestandar og kva dei har å seie for spreiing av paratuberkulose har stort sett vorte ignorert. Men dersom villdyr har sjukdommen og kan utgjere ei smittekjelde til husdyr, vil dagens kontrollstrategi med å påvise sjukdommen og avlive sjuke dyr i det lange løp vise seg ineffektiv, og vaksinering kan framstå som ein betre eigna metode.

Det kanskje verst tenkjelege scenarioet er at ein geitebuskap får paratuberkolose etter sanering, ein reinsflokk kjem i kontakt med møkk frå dyra, og sjukdommen smittar til reinen.

Vaksinering av kje er effektivt, billig og etter det som er kjent, utan skadeverknader. Ein eventuell risiko for skadeverknader ved vaksinering må altså vegast mot risikoen for sjukdomsutbrot på geiter, andre husdyr og villdyr utan vaksinering. I ei slik veging er det vanskeleg å konkludere på anna vis enn at vaksinering bør halde fram til dess kunnskapane om sjukdommen har vorte høgare og me kan føle oss sikre på at ein utryddingsplan vil fungere. Før me har nådd dit, er det ein risikosport å kutte ut vaksineringa.

Att står virussjukdommen CAE. CAE kom truleg med geiteimport på syttitalet, kanskje med Saanen-geiter, og spreidde seg i ekspressfart fordi bøndene fekk det rådet å fryse ned dei siste mjølkemåla om hausten og gi dei til kjea utpå vinteren.  CAE spreier seg gjennom mjølka, og difor også når kje ammar infiserte geiter. I miljø med sterkt smittepress  kan han også spreie seg ved andre kroppsvesker. No har bruk av samlemjølk til kje teke slutt, og det finst knapt geitemiljø med eit så sterkt smittepress for CAE i Norge i dag.

Den dominerande spreiingsvegen og påliteleg prøvetaking gjer at CAE etter det eg forstår er ein lett sjukdom å bekjempe. Prøver av tankmjølk fortel kva for buskapar som har sjukdommen. I desse buskapane må prøver takast frå kvart enkelt dyr. Bonden slaktar dei infiserte dyra når mjølkesesongen er over, og han vil mest truleg vere kvitt sjukdommen. Somme treng nok to eller tre år. Eg trur ingen geitebonde ville motsetje seg slike tiltak.

Såleis kan me nå same resultatet – utrydding eller sterk svekking av CAE – på ein langt enklare måte enn med total utskifting av den norske geitebestanden. Me kan nå målet med ein brøkdel av kostnadene. Medan det tek mange år før alt geitehald eventuelt er sanert, kan me utrydde eller nesten utrydde sjukdommen i løpet av eit par år.  Og ikkje minst: Geitebøndene vil oppleve mindre frustrasjonar og mindre uvisse.

Så kan dei pengane og den arbeidsinnsatsen som blir spara, nyttast til forsking på geitesjukdommar og innsats for å betre fjøs- og utemiljøa for geitene.

Sluttord

Om eg i det føregåande har kritisert PFG og ei rekkje avgjerder der, må eg også nemne at eg trur prosjektleiar og medarbeidarar gjer sitt beste i arbeidet. Problemet er at målsetjingane for prosjektet ikkje er realiserbare. Likevel blir desse målsetjingane sett på som sjølvsagde og er ikkje gjenstand for debatt. Spørsmål som burde vore drøfta kontinuerleg i prosjektet, er:

1.      Er det realistisk å utrydde paratuberkulose med total sanering som metode, når kunnskapsnivået om sjukdommen er lågt, prøvetakinga er usikker, geiter er meir vidfarande enn alle andre husdyr og sjukdommen smittar frå dyreslag til dyreslag? Og når det samstundes er eit mål for geite-haldet og sentralt i marknadsføringa av geite-produkt at dyra beiter i utmark og fjellterreng?

2.      Er det realistisk å utrydde byllesjuke med sanering som metode, når kunnskapsnivået om sjukdommen er lågt og prøvetakinga er usikker?

3.      Har sanering skadeverknader til dømes i form av svekt immunforsvar hos dyra?

Men desse spørsmåla blir ikkje drøfta. I staden blir svara tatt for gitt, at måla er innan rekkjevidde og  skadeverknader ikkje eksisterande eller ubetydelege. Og  at om det ikkje går etter oppskrifta, er det bonden som sviktar og ikkje oppskrifta som er feil.

Kritikken bør først og fremst rettast mot oppdragsgivarane, Tine BA og Norsk Sau og Geit. Dei har fått mange signal frå geitebønder og truleg veterinærar om at prosjektet er på eit blindspor. Det same har avtalepartane, som finansierer stordelen av arbeidet. Dei er ansvarlege for at midlane blir brukte til fellesskapets beste. Det vil vere eit nederlag ikkje berre for geitehaldet, men for heile landbruket om eit tresifra milliontal kroner, stor arbeidsinnsats frå Tine og både arbeidsinnsats og pengar frå geitebønder blir nytta på måtar som ikkje gir resultat i form av betre dyrehelse.

Vats i Ål 7. mai 2009  

Olav Randen, Vats, 3570 Ål

e-post boksmia@online.no, telefon 3208 4398 eller 9764 9765